Eén voet acht: de shakuhachi

De zondag na hemelvaartsdag volgde ik een workshop shakuhachi, een traditionele Japanse fluit, die overigens oorspronkelijk uit China komt. De reden dat ik deze workshop volgde, is dat ik meer wil weten over dit instrument, de manier van spelen en de muziek. De traditionele Shakuhachi-muziek is duidelijk een inspiratiebron geweest voor verschillende componisten. Een prachtig voorbeeld dat relatief bekend is Meditation van Ryohei Hirose (1930-2008), een voor blokfluit geschreven stuk, wat ik graag speel.

Harrie Starreveld

De workshop werd gegeven door Harrie Starreveld. Docent dwarsfluit aan het conservatorium van Amsterdam en is specialist op het gebied van hedendaagse fluitmuziek. Daarnaast speelt Starreveld al zo’n 20 jaar op de shakuhachi. Hij heeft het instrument leren bespelen bij een Japanse zenmeester in Berlijn. Zelf heeft Harrie ook een behoorlijke ‘zen’ uitstraling. Rust, en liefde voor de muziek en het instrument straalt hij uit. In 1 1/2 uur kregen we een enthousiaste uitleg over het instrument, de historie, het notenschrift, de speelwijze, en werden we ook nog getrakteerd op een paar mooie stukken die hij voorspeelde.

Eén voet acht

Het woord Shakuhachi is de Japanse aanduiding voor de lengte van het instrument die ongeveer overeenkomt met één voet en acht tiende. Overigens wordt voor andere lengtes hetzelfde woord gebruikt, maar dan in getallen de lengte erachter. Het was ooit het instrument van de monniken in Japan, die tijdens het bespelen rondliepen met een mand over hun hoofd. De reden hiervoor is dat het individu niet belangrijk is, maar de muziek. Het lijkt me wel een beetje lastig om zo al fluitend te lopen terwijl je amper wat ziet. Gelukkig hadden deze monniken nooit haast!

Zelf proberen valt niet mee

Tijdens de workshop kregen alle cursisten een pvc instrument om te bespelen. Hoewel je het instrument recht voor je houdt, speel je het op een manier die lijkt op het spelen op een dwarsfluit. Dat was meteen de moeilijkheid van de cursus, aangezien de meeste deelnemers blokfluit spelen. De meeste cursisten hadden wel even nodig om er geluid uit te krijgen, en niet iedereen is met geluid ‘naar huis gegaan’. Ook ik hoorde voornamelijk geruis. Wel met toonhoogte overigens, zodat je toch allerlei dingen kan oefenen. Want behalve de klank, zijn er nog genoeg andere moeilijkheden. Een vingerzetting met 5 gaten ipv 8, articuleren met de vingers en niet met de tong, het gedeeltelijk afdekken van gaten om verschillende toonhoogten te maken. Of het typische Meri-Kari, waarbij je met je hoofd t.o.v. het instrument iets naar boven of beneden gaat waardoor de toonhoogte verandert. En dan heb ik het nog niet over het Japanse notenschrift. De Japanse notatie kent geen notenbalk zoals wij die kennen. De noten hebben elk hun eigen karakter, en worden van boven naar beneden en van rechts naar links opgeschreven. Korte noten zijn kleiner, een octavering wordt met een ander karakter aangegeven. Niet iets wat je in een paar dagen leert.

Herkenbaarheid

Het leukste vond ik wel de herkenbaarheid. Het eerdergenoemde stuk, Meditation, heeft heel veel klanken, technieken etc. die in de traditionele shakuhachi muziek normaal zijn. Bijvoorbeeld ‘trillers’ die gespeeld worden door éénmalig een vinger kort op te tillen. Of subtiele glissando’s en microtonaliteit, waarbij je afwijkt van de standaard 12 tonen die je kent. Maar wat ik echt niet had verwacht, is dat ook dubbele tonen traditioneel zijn. Dat zijn bepaalde grepen waarbij je, mits goed aangeblazen, een lage en een hogere toon tegelijk krijgt. Niet per se altijd een zuiver octaaf, maar soms juist vette dissonanten.

meditation-hirose

 

Een stukje luisteren naar Meditation van Hirose? https://www.youtube.com/watch?v=LiZmjxXS050 Herken je dingen uit de uitleg van Harrie?

Mijn indruk? Ik was superenthousiast en heb het leeninstrument gekocht. Zo kan ik thuis m.b.v. YouTube nog verder oefenen. Als ik er serieus mee aan de slag wil, gaat het me wel wat tijd kosten, dus ik ben benieuwd hoe het over een maand of twee gaat.

Open Recorder Days Amsterdam

Deze workshop maakte deel uit van de Open Recorder Days Amsterdam (ORDA), een vierdaags blokfluit festival met concours, concerten, workshops en een paar mini verrassingsoptredens op locaties in de stad.